Mustafa Karadağlı

DERSA ZIWANÎ


Mustafa Karadağlı
25 Temmuz 2011 Pazartesi 00:00

 
Wendoxê erjayey,
Alfabeya Kurdkî ya latînkî serra 1930 de hetê Celadet Alî Bedixanî ra Şam de amade bîya. Ekrem Cemîlpaşa û Hemzeyê Muksî na alfabe rexne kenê. Goreyo ke mamosta Malmîsanij kitabê Zinar Silopî Doza Kurdîstanî ra neql keno, badê nê rexneyan, Celadet Alî Bedirxan, Hemzeyê Muksî, kurdanê Şamî ra Mûsa Beg û Ekrem Cemîlpaşa serra 1931 de Şam de keyeyê Elî Axa Zilfoyî de yenê pêser û sey komîsyonêk na alfabe qebul kenê.

A roje ra nat kurdê ke bi alfabeya latînkî nusenê, na alfabe şuxulenê.

Alfabeya kurdkî ya latînkî 31 herf ê. Alfabeyêka fonetîk a. Her herfe teqrîben yew veng tesîl kena. Zaf asan a, kesê ke tirkî wendo, şêno mîyanê çend deqayan de alfabeya kurdkî bişinasno. Mesela, 23 herfê alfabeya kurdkî û yê alfabeya tirkî muşterek ê, eynî sey yewbînan ê:

Aa
, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Jj, Hh, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Vv, Yy, Zz

Nê 23 herfê corênî eynî sey alfabeya tirkî yenê wendene.

Çar herfê ke alfabeya tirkî de estê, yê ma de çin ê: Ğğ, İ, ı, Öö, Üü

Kurdkî de herfa "i" gama ke gird nusîyena, sey alfabeya îngilîzkî bênuqta sey "I" nusîyena.

Herfê ke alfabeya tirkî de çin ê la yê ma de estê zî nê yê: Êê, Îî, Qq, Ûû, Ww, Xx  

Vengê "ğeyn"ê erebkî kurdkî de çin o. La çend çekuyê ke no veng tede esto, bi herfa "Xx" nusîyênê, mavajin, sey "xerîb" û “Xalib”î.
Çimeyê vengê "x" û vengê "ğ" yew o, tena ferqêko nuansî mîyanê nê her di vengan de esto. Coka hewce nêkeno ke merdim her vengê nuansî rê yew herfe rono û alfabeya xo giran bikero.

Heme ziwanan de, di yan çend vengê ke fonetîk de çimeyê înan yew o, la sey nuansî ferqê vengî mîyanê înan de esto, tena bi yew herfe temsîl benê. Wendox yan qiseykerdoxê ziwanî bi hawayêko tebîî nê vengan ferq kenê. Ma vajin gama ke ma vanê "kate, kalik" û gama ke ma vanê "kesa, kewe", di vengê cîya-cîyayî yê “k” vejênê. Ferq mîyanê vengê “h”yî ke “Hesen” û “halîn”î de esto zî wina yo.

Alfabe de, hewce nêkeno ke merdim seba her vengê nuansî herfêk rono. Çunke usulê wendişî de merdim neke yew bi yew herfan waneno, ney, merdim hemeyê çekuye reyke de waneno. 

Seba vengan, tena yew îstîsna alfabeya kurdkî de esto ke o zî, vengê “r”yê qalindî bi di “rr”yan nusîyeno. Ma vajîn ke çekuya “kerra” û “serre” de.
 
ALFABEYA KURDKÎ

Kirdkî (Zazakî)
Tirkî
A a
Adir, asin, Almanya
Adam, at
B b
Bira, ban, Bidlîs
bıyık, bir
C c
ca, cêr, cor
can, cadde
Ç ç
çim, Çewlîg, Çemişgezek
Çocuk, çöp
D d
dest, Dîyarbekir, Dêrsim
dal, dayı
E e
ez, Erzingan, Erzirom 
el, eldiven
Ê ê
êrxat, êlçî, êqbal
-
F f
fek, fariskî, Fransa
fare, fıstık
G g
ga, giran, Gimgim
göl, güven
H h
her, heş, Hollanda
hemen, hava
I i
bin, kirmanc, solin
ısırmak, ışık
Î î
îsot, Îran, Îtalya
iş, İran, insan
J j
jêhat, jan, Japonya
jandarma, jimnastik
K k
kitab, kar, Kurdîstan
Kalkan, küçük
L l
lal, lazut, Licê
limon, leke
M m
ma, mase, Mûş 
mavi, maya
N n
nan, newe
ne, neden
O o
oda, ordu, Osman
Olmak, odun
P p
Payîz, Pîran, Pali
parmak, pınar
Q q
qeleme, qumaş, Qibris
-
R r
rind, radyo, Riha
Resim, rüzgar
S s
sipî, simer, Sêwregi 
serin, sarı, süs
Ş ş
şima, şeş, şaş
şişirmek, şişman
T t
ti, tarîx, Tirkîya
tatlı, tavşan
Uu
utî, uca, ucret 
ütü, ücret
Û û
ûsul, ûrris, ûrrim
uzak, unutmak
V v
verg, velg, vate
var, ver
W w
wisar, weş, welat
-
X x
xirab, Xarpêt, xal 
-
Y y
yaban, yar, yadîgar
yayla, yol
Z z
zaf, zerd, zaza
zeybek, zavallı
 
Amadekar: Roşan Lezgîn

YORUMLAR
Henüz kimse yorum yapmamış, ilk yorum yapan siz olun.
Yukarı Çık