Siverek'te çocukların ve gençlerin geçmişteki en büyük eğlencelerinden biri olan Deleme (Topaç) oyunu, teknolojinin ve dijitalleşmenin hızla yayılmasına rağmen geleneksel kimliğini koruyor. Özellikle bahar aylarında sokaklarda canlanan bu Kürtçe kökenli oyun, kendine has kuralları ve terimleriyle Siverek'in kültürel mirasını yaşatıyor.
Siverekli hemşehrimiz Muhittin Pastacı ve yöresel kaynaklar, bu kadim oyunun inceliklerini detaylı bir şekilde aktardı.
Deleme, fırıldak veya topaç olarak da bilinen, ahşaptan yapılan ve ucuna "nik" adı verilen metal bir çivi takılan bir oyuncaktır. Deleme'yi döndürmek için kullanılan kalın ipe ise "kınap" adı verilir.
Pastacı'nın anlattığına göre, Deleme'nin en değerli hali sessiz dönmesidir. Topaç kendi ekseni etrafında ses çıkarmadan döndüğünde, çocuk dilinde "Benim Delemem 'lal' olmuş" denirdi. Ses çıkaran topaçlar ise "tırtırlı" deleme olarak adlandırılır ve bu durum çocuklar arasında utanca neden olurdu.
Bu tür durumlarda devreye giren mahalle nalbantları, yeni bir "nik" takarak ya da eskisini tamir ederek sorunu giderir, ancak bu hizmetleri için herhangi bir ücret talep etmezlerdi. Pastacı, o dönemin esnaf ahlakını vurgulayarak, günümüzdeki ücretli arıza tespiti kültürüne bir gönderme yaptı.
Sarma teknikleri ve stratejik oyun kuralları
Deleme oyununda kullanılan ipin sarılma yönü, oyunun stratejisini belirler:
Kızkino: Kınap, Deleme'ye içe (karnına) doğru sarılırsa "kızkino" adını alır. Bu sarım, topacın havaya atılıp elde çevrilmesi gerektiğinde, oyuncunun ipi çektiğinde Deleme'nin kendiliğinden eline geri gelmesini sağlar.
Oğlankino: İpin dışa doğru sarılmasıyla oluşan "oğlankino" ise geri gelmeyi engeller. Bu teknik, yerdeki rakip Delemeleri parçalamak için gereken yüksek hız ve şiddetli atış için zorunludur.
"İhtıyar" Hamlesi: Deleme'nin dönme hızını kaybetmek üzereyken, yerden veya elden yapılan ve dönüş süresini uzatan hamleye "ıhtıyar" denir.
Geleneksel oyun ve maharet gösterisi
Tarihi ve Kültürü ile Siverek kitabında da detayları yer alan Deleme oyunu, basit bir çevirmeden öte, rekabet ve maharet gerektiren kurallara sahiptir:
Cezalı Oyun: Oyuncular, 1 ila 1,5 metre çapındaki bir daire içinde delemelerini döndürürler. Yerde dönen topacı, kınnap ile hızı kesmeden yerden alıp avucunda zıplatarak döndürebilen oyuncu, oyunda avantaj sağlar. Başarısız olan oyuncu ise cezalı sayılır ve delemesini dairenin ortasına bırakır. Diğer oyuncular, kendi delemeleriyle cezalı topağı hedef alarak vurur; cezalı Deleme kırılır veya daire dışına fırlarsa, oyuncu oyuna tekrar katılma hakkını elde eder.
Siverekli çocukların bu oyundaki ustalığı adeta bir şova dönüşür. Yerde dönen topaç, hızını kesmeden iple defalarca havaya kaldırılıp avuca alınır ve tekrar yere çevrilir. Dakikalarca süren bu gösteride maharet, Deleme'yi en uzun süre oyunda tutmakla ölçülür.
Deleme oyunu geleneği, Siverekli çocuk ve gençlerin kültürel belleği yaşatma çabasıyla varlığını sürdürmekte, geçmişten gelen bu zevkli mirasın sonraki nesillere aktarılmasına aracılık etmektedir.
www.siverekgenclik.com
Siverek'in Köklü Mirası "Deleme" Oyunu
Siverek'in geleneksel çocuk eğlencesi "deleme" (topaç), yeni nesillerle yaşamaya devam Ediyor.
