Siverek Evleri 2



SİVEREK EVLERİ. 2

Zübeyir YETİK

Severek evlerine “enikli kapı”dan geçilerek girilirdi. Enikli, yani “enik”i, yavrusu olan kapı.
Enik kelimesi günlük konuşmada daha çok “hayvan yavrusu”, özellikle de köpek yavruları için kullanılıyor olmakla birlikte, gerçekte, daha inik, daha küçük, bir boy küçük anlamı olan bir sözcüktür. Engin kelimesi ile kökteştir. Her ikisi de “in” yani aşağıdaki, alttaki, alçaktaki anlamındaki kelimeden gelir. Şu var ki, gönlük kullanımda “in”, ses değişimi ile “en” haline gelmiş ve enik ve engin kelimeleri buradan türemiştir. Aşağıda olan, aşağıda kalan anlamına gelir. Yamaç ve engin birlikte kullanıldığında, engin bu anlama gelir. Engin, yani “ingin/inik”…
Anadolu’nun bazı kesimlerinde küçük kardeş ve özellikle kocanın küçük kardeşi, küçük kayınbirader için “ini”, bazı kesimlerinde ise “eni” kelimesinin kullanılması bu ses değişiminin en belirgin örneğidir.
Engin kelimesinin bir de “en” kelimesinden türemiş “enine-boyuna alabildiğine geniş” anlamı vardır ki, çoğumuz “engin deniz” tamlamasından ötürü kelimenin bu biçimini bilir ve bu anlamını kullanırız.
Bu açıklamayı yapmamın sebebi, kapı “enik”lerinin yalnızca “küçük” değil, ayı zamanda aşağılarda bir yerde oluşunu da anlatmak içindir. “Enik” kelimesi kullanılarak kapı eniğinin hem küçük, hem de aşağılarda bir yerde oluşu anlatılmış olmaktadır.
Evet, Siverek evlerinde sokak kapıları oldukça büyüktü. Yüklü bir hayvanın ve belki de binek üzerindeki birinin rahatça geçebileceği büyüklük ve yükseklikte kapılar.
Kapılar, elbette, ahşaptı. Tahtaları tutturmak için arka taraftan atılan pervazlardan başka, hem daha sağlamlaştırmak ve hem de süslemek için kapıların ön yüzlerine de demirden kemerler atılırdı. Hali vakti daha yerinde olanlar kapının ön yüzünü çinko (veya benzeri metalik bir tabaka) ile kaplarlardı.
Bu devasa denilebilecek büyüklükteki kapının her giriş çıkışta açılıp kapanması zor olacağı için, işte, kapıya bir de “enik” yapılırdı. İnsanın bacağını rahatlıkla kaldırıp kapının öbür tarafına atabileceği bir yükseklikte/alçaklıkta ve yine bir insanın ancak eğilerek geçebileceği genişlikte bir alan büyük kapı üzerinde oyulur ve oraya “enik” kapı oturtulurdu. Günübirlik giriş çıkışlarda bu enik kullanılırdı.
Enik yalnız kolayca açıp kapama amacına yönelik değildi. Aynı zamanda kapının iç tarafının, yani avlunun mahremiyetini koruma işlevini de yerine getirirdi.
Büyük bir kapının açık veya aralık olması durumunda sokaktan geçenlerin evin içini, avlusunu görmeleri her zaman mümkünken, enik sayesinde bu ihtimal de ortadan kaldırılmış olurdu. Çünkü, eniğin üst kısmı insan boyundan daha alçak tutulurdu. Öyle ki, enik açık olsa bile sokaktan geçen herhangi bir kimse avluyu göremezdi. Görebilmesi için mutlaka kapıya yanaşarak eğilip bakması gerekirdi. Ki, Siverek’te herhangi bir kimsenin yabancı bir evin avlusuna bakmak için kapıya yaklaşarak eniğin boyuna kadar eğilmesi olabilecek ya da görülmüş bir şey değildi.
Enikli kapının hem işlevsellik ve hem de koruyuculuk bakımından var olan bu özelliğinden ötürü olsa gerek, kapıların tamamı enikli kapıydı. Ben, çocukluğumda eniksiz kapısı olan bir ev gördüğümü, doğrusu, hatırlamıyorum.
Siverek’te oturan hemşerilerim belki de enikli kapıyı bu kadar uzun boylu anlatışıma anlam veremeyebilir. Bu da onların belki de “arada bir” enikli kapı görmelerinden ötürüdür. Ama, son Siverek’e gelişimde fotoğraflamak için bir enikli kapı aradığımda kaç sokağı dolaşmak zorunda kaldığım bilinse, sanırım bu anlatımım yadırganmaz.
Kaldı ki, bu gidişle birkaç yıl içinde Siverek’te oturanlarımız bile enikli kapı görmek imkânını büsbütün kaybedeceği için olayı kayda geçmekte ayrıca da yarar vardır.
Siverek kapılarının ikinci bir özelliği de kapının dışında, sağ ya da sol yanda bulunan taştan oyulma yalaklardı. Bu yalaklarda gün boyu su bulundurulur, akşamları da yemek artıkları, kemik ve benzeri şeyler doldurulurdu. Böylece sokakta yaşayan hayvanların ihtiyaçları da karşılanmış olurdu.
Evet; inşallah bir sonraki yazıda kapıdan geçip, avluya gireceğiz.
Sağlıcakla kalın…


30 Kasım -0001 Çarşamba 00:00

http://www.siverekgenclik.com/yazar/siverek-evleri-2-287.html