Siverek'in il hakkı neden elinden alındı?

Siverek, Cumhuriyet’in ilk yıllarında vilayet statüsüne kavuştu. Ancak bu statü uzun sürmedi.

1923’te vilayet olan Siverek, 1926’da ilçe yapılarak Urfa’ya bağlandı.

Aradan tam bir asır geçti. Fakat o gün alınan kararın gerekçeleri bugün yeniden masaya yatırıldığında, Siverek’in neden vilayetlikten çıkarıldığı konusunda cevaplanması gereken ciddi sorular ortaya çıkıyor.

Hacettepe Üniversitesi Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi’nde yayımlanan “Türkiye Cumhuriyeti Mülki İdare Tarihinde İlçeye Dönüştürülen İller” başlıklı akademik çalışmada Siverek’in ilçe yapılma süreci ayrıntılarıyla ele alınıyor. Akademik çalışma

Çalışmada aktarılan dönemin raporunda, Viranşehir’in Urfa’ya bağlanmasının ardından Siverek’in bağlı kazasının kalmadığı ve Siverek merkezinin vilayet merkezi olmaya yeterli görülmediği ifade ediliyor.

Ancak asıl dikkat çekici nokta burada başlıyor:

Siverek neden yeterli değildi?

Raporda bunun cevabı açık ve ayrıntılı biçimde ortaya konulmuyor.

Nüfusu mu yetersizdi?

Ekonomisi mi yetersizdi?

Coğrafi konumu mu uygun değildi?

Ulaşım imkânları mı yetersizdi?

Kamu gelirleri mi yetersizdi?

Yoksa başka bir somut kriter mi vardı?

Akademik çalışmada da belirtildiği üzere, Siverek merkezinin hangi yönlerden vilayet olmaya yetersiz olduğuna ilişkin ayrıntılı bir açıklama bulunmuyor.

Bu durum, Siverek’in vilayetlikten çıkarılmasının hangi somut ve ölçülebilir kriterlere dayandırıldığı sorusunu bugün bile canlı tutuyor.

Üç yılda ne değişti?

Daha da çarpıcı olan ise zamanlama.

Siverek, 1923’te vilayet yapılabilecek durumdayken, sadece üç yıl sonra bu statüsünü kaybetti.

Üç yılda Siverek’i vilayet olmaktan çıkaracak ne değişti?

Bu sorunun cevabı, kentin idari tarihinin en önemli noktalarından biri.

Kararın gerekçesinde Viranşehir’in Urfa’ya bağlanması ve Siverek’in bağlı kazasının kalmaması önemli bir unsur olarak gösteriliyor. Ayrıca bazı köylerin yeni oluşturulan Hilvan kazasına verilmesi ve Siverek’in ekonomik ilişkilerinin bulunduğu Urfa’ya bağlanmasının uygun olduğu belirtiliyor. Hacettepe Üniversitesi'ndeki çalışma

Fakat burada da başka bir soru ortaya çıkıyor:

Bir kentin vilayetlik hakkını kaybetmesinin temel gerekçesi, bağlı kazalarının azalması mı olmalıydı?

Üstelik Siverek’in vilayetlikten çıkarılması kararında, kentin hangi somut ölçütlerde yetersiz kaldığının ayrıntılı biçimde ortaya konulmaması, kararın tarihsel açıdan daha fazla sorgulanmasını beraberinde getiriyor.

Bir karar, bir asırlık sonuç

1926'da alınan karar yalnızca bir idari düzenleme değildi.

Bu karar Siverek’in il merkezinden ilçe merkezine dönüşmesine yol açtı.

Vilayet merkezi olmanın beraberinde getirdiği idari yapılanma, kamu kurumları, yatırımlar ve bölgesel merkez olma niteliği de değişti.

Bugün Siverek hâlâ Türkiye’nin en büyük ilçelerinden biri olmasına rağmen, 1926’da kaybettiği vilayet statüsünü yeniden kazanmış değil.

Üstelik geçmişte ilçe yapılan bazı yerleşimlerin ilerleyen yıllarda yeniden il statüsüne kavuştuğu görülürken, Siverek’in bu statüyü geri alamaması da ayrı bir tartışma konusu olarak duruyor.

Siverek’in sorusu hâlâ ortada

Aradan 100 yıl geçmiş olabilir.

Ancak soru değişmiyor:

1923’te vilayet olmaya yeterli görülen Siverek, sadece üç yıl sonra hangi somut gerekçeyle vilayetlikten çıkarıldı?

Eğer mesele nüfussa, rakamlar nerede?

Ekonomiyse, ekonomik veriler nerede?

Coğrafyaysa, hangi kriter?

Yönetilebilirlikse, hangi ölçüt?

Ve bütün bunlar değilse, Siverek neden vilayetlikten çıkarıldı?

Akademik araştırmada yer verilen belgeler, kararın gerekçelerine ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Ancak aynı belgeler, Siverek’in neden “vilâyete lâyık ve kâfi” görülmediği konusunda ayrıntılı bir açıklama da ortaya koymuyor.

Bu nedenle 1926 kararı, Siverek açısından yalnızca geçmişte kalmış bir idari değişiklik değil; gerekçeleri bugün dahi tartışılabilecek, sonuçları ise bir asırdır devam eden bir karar olarak tarihteki yerini koruyor.

www.siverekgenclik.com