1835 yılındaki Siverek nüfus kayıtları gün yüzüne çıktı

Munzur Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Yrd. Doç. Dr. İhsan Satış Siverek'in 1835 yılındaki nüfus kayıtları kitap haline getirildi.

Osmanlı Devleti’nde modern anlamdaki ilk nüfus sayımı, eldeki mevcut verilere göre 1831 yılında yapılmıştır. Bu nüfus sayımı imparatorluğun tamamını kapsamadığı için, 1831’den sonra sayım yapılmayan bölgelerde ek sayımlar gerçekleştirilmiştir. Sonradan nüfus sayımı yapılan bu bölgelerden biri de Siverek’tir.

Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nde bulunan Siverek’e ait nüfus defterlerinin en erken tarihlisi 1835 yılına aittir. Bu nedenle Siverek’te nüfus sayımlarının 1835 yılında başladığı kabul edilmektedir. Metinde “şu anda” ifadesini kullanmamızın sebebi, Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’ndeki tasnif çalışmalarının devam etmesi ve Siverek’e dair her geçen gün yeni belgelerin gün yüzüne çıkmasıdır.
Örneğin, 1835 yılındaki nüfus sayımı üç ayrı deftere kaydedilmiştir. Bunlardan ilki olan 2700 numaralı nüfus defteri tasnif edilmiş olup; Siverek merkez, Şehir ve Dağbaşı nahiyelerini kapsamaktadır. Daha sonra tasnif edilen 2702 numaralı nüfus defteri ise Siverek’e bağlı Burhan, Hoşin, Çeltük ve Arap nahiyelerini içermektedir. Kısa bir süre sonra kataloglardaki yerini alan 2701 numaralı nüfus defteri ise Bucak nahiyesini ve kırsal bölgedeki gayrimüslim nüfus kayıtlarını barındırmaktadır.

Bu defterlerin dışında Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nde Siverek ile ilgili 13 adet nüfus defteri daha bulunmaktadır. Bu defterlerin bir kısmı “icmal” denilen özet/hülasa defterleridir ve nüfus verilerini toplu halde sunar. İcmal dışındaki defterler ise “mufassal” olarak adlandırılan ve oldukça ayrıntılı hazırlanan kayıtlardır. Mufassal defterlerde şahıslar mahalle, nahiye ve köy bazında listelenmiştir. Kişilerin künyeleri verilirken fiziksel özellikleri de kaydedilmiştir. Örneğin; 1835 yılına ait defterlerde kişilerin yaşları ve varsa engel durumları belirtilirken, 1843 kayıtlarında kişinin yaşıyla birlikte sakal ve bıyık bilgileri de eklenmiştir. Bu sayımlardan rastgele seçilen bir şahsın tarifi şu şekildedir: “Karacadağ nahiyesine bağlı Kalok köyünde Hacı Mustafa oğlu, orta boylu, kır sakallı Rençber Abdullah, yaşı 45.”

Nüfus defterleri sayesinde Siverek’in demografik yapısı, idari düzeni, yerel yöneticileri, hane reisleri ve meslek grupları gibi pek çok muhtelif bilgiye ulaşılabilmektedir. Ayrıca bu kayıtlar, soy ağacını araştırmak isteyenler için de eşsiz birer kaynaktır. Bu kıymetli bilgilerin Siverekli okurlarla buluşması büyük önem arz etmektedir. Bu amaçla defterleri sırasıyla günümüz harflerine aktararak yayımlamaya karar verdik. Bu çalışmanın ilk adımı olarak 2700 numaralı defteri çevirerek “1835 Tarihli Siverek Nüfus Defteri I (Şehir ve Dağbaşı Nahiyeleri)” adıyla yayımladık.

İkinci adımda, 2702 numaralı nüfus defterini günümüz harflerine aktararak o dönemdeki Siverek sınırlarını ve Burhan, Hoşin, Çeltük ile Arap nahiyelerine bağlı 97 köyün nüfus kayıtlarını gün yüzüne çıkardık. Üçüncü adım olarak da şu an 2701 numaralı nüfus defterinin çevirisi üzerinde çalışmaktayız. Bucak nahiyesine bağlı köylerin de eklenmesiyle, 1835 yılına ait Siverek nüfus kayıtlarının tamamı gün yüzüne çıkmış olacaktır.

Yaptığımız ilk çalışmada ortaya çıkan verilere bakacak olursak; 1835 yılında Siverek merkezinde Cami-i Kebîr, Hasan Çelebi, Gülabi Bey ve Hüseyin Çeribaşı olmak üzere dört Müslüman mahallesi görülmektedir. Bu mahalleler kayıtlarda Müslüman mahalleleri olarak geçse de Cami-i Kebîr, Hasan Çelebi ve Gülabi Bey mahallelerinde yoğun bir gayrimüslim nüfusun yaşadığı diğer belgelerle sabittir. Verilere göre 1835 yılında bu dört mahallede toplam 628 hane ve 1375 Müslüman erkek nüfus bulunmaktadır.
 

Nüfus defterlerinde gayrimüslimlerin yaşadığı mahalle ya da mahalleler belirtilmemiştir. Şehir merkezinde yaşayan 171 hane 447 Hristiyan erkek nüfusu ve 5 hane 11 Yahudi erkek nüfusu topluca kaydedilmişlerdir. Ancak şöyle bir yorum yapılabilir: Müslüman mahalleleri bir cami etrafında şekillenirken gayrimüslim mahalleleri ya bir kilise ya da bir sinagog etrafında şekillenir. Dört Müslim mahallesi dışında günümüze ulaşan bir kilise olsaydı belki onun konumundan yola çıkılarak bir gayrimüslim mahallesinin sınırları çizilebilirdi.

Osmanlı Devleti’nde yapılan nüfus sayımları istisnalar olmakla birlikte genelde 1881/2 yılına kadar sadece erkekler sayılmıştır. Bu yıldan sonra ise kadınlar da nüfus sayımlarına dahil edilmiştir. Bu durumun temel nedeni devletin askerî ve malî ihtiyaçlarını ön planda tutmasıdır. 1881/2 yılında başlayıp da muhtelif sebeplerle ertelen ama nihayetinde sonuçları 1893 yılında ilan edilen nüfus sayımına göre Siverek’te 15.980 erkek nüfus, 14.733 kadın nüfusu olmak üzere 30.713 nüfus vardır. Bu rakam içinde 2.242 gayrimüslim nüfus bulunmaktadır.

Kaynaklar

İhsan Satış, 1835 Tarihli Siverek Nüfus Defteri I (Şehr ve Dağbaşı Nahiyeleri), Ankara 2016.

Kemal H. Karpat, “Ottoman Population Records and the Census of 1881/82-1893”, International Journal of Middle East Studies, IX/3, October 1978, s. 265.

www.siverekgenclik.com