Pêvajoya bi Erdoğan û bê Erdoğan 

Hilbijartinên Tirkiyeyê yên sala 2028’an dê ne tenê diyarkirina serokomarê nû be, ewê bandorê li pêşeroja pirsgirêka Kurd jî bike. Dema Erdoğan careke din were hilbijartin an jî Tirkiye bêyî wî berdewam bike, dibe ku şert û mercên siyasî biguherin. Lê ji bo Kurdan mijara sereke ne ew e ku kîyê serokomar be. Mijara sereke ew e ku ji niha ve rêyek were afirandin ku Hikûmet û Meclîs, piştî hilbijartinan jî li ser mafên destûrî û demokratîk ên Kurdan bixebitin û ev maf bi guhertina hikûmetê re neyên tunekirin.

Ji nû ve namzetbûna Erdoğan ji aliyê destûrî ve mijarek nîqaşê ye. Li gorî xala 101’ê ya Destûra Bingehîn, kesek dikare herî zêde du caran bibe serokomar. Erdoğan di hilbijartinên 2018’an û 2023’an de hat hilbijartin. Lê xala 116’an dibêje ku heke Meclîs bi 360 dengan biryara nûkirina hilbijartinan bide, dibe ku rê ji bo namzetbûna wî careke din vebe. Ji ber vê yekê, pêşxistina dema hilbijartinan ne tenê mijara demê ye, her wusa yeko yek mijara pêşeroja hemû gelê Kurd e. 

Heke Erdoğan careke din were hilbijartin, dibe ku pêvajoya heyî ya çareserkirina pirsgirêka Kurd berdewam bike. Lê berdewamiya pêvajoyê bi tena serê xwe nayê wê wateyê ku mafên Kurdan dê bêne misogerkirin. Hikûmet dikare girîngiyê bide ewlehiyê û bêçekbûnê; lê Kurd jî mafên xwe yên ziman, çand, temsîla siyasî, rêveberiya herêmî û wekhevî dixwazin. Divê di navbera van mijaran de çarçoveyeke qanûnî ya domdar were avakirin. Wekî din, pêşketin dikare bi biryarên siyasî ve girêdayî bimîne û dema şert û merc biguherin, pêvajo raweste an hêdî bibe.

Heke Erdoğan careke din neyê hilbijartin jî, ev yek bi tena serê xwe nayê wê wateyê ku dê mafên Kurdan bên misogerkirin an pêvajo raweste. Hikûmeta nû dikare gavên demokratîk bavêje, lê dibe ku ew jî pirsgirêka Kurd tenê ji aliyê ewlehiyê ve binêre. Guhertina desthilatdariyê bi tena serê xwe ewleyîkî ji bo mafên Kurdan nayne. Ji ber vê yekê, divê Kurd li benda encama hilbijartinan nemînin; divê ji niha ve bi hemû sazîyên xwe yên heyî ve ji bo mafên xwe yên qanûnî û domdar bixebitin. Ji xwe heyetên pêvajoyê hevdîtinan pêk tînin. Di vira de ya muhîm ew e ku gel bi helwesteke xurt hêz bide alîyê Kurd û daxwazên xwe yê ji bona gelê Kurd bike rojeva sereke ya Tirkîyeyê. 

Armanca sereke divê ew be ku pêvajoya siyasî ya îroyîn bibe bingehek qanûnî ku piştî hilbijartinan jî berdewam bike. Ji bo vê yekê, divê mafên zimanê dayikê, perwerdehiyê, çandê, rêveberiya herêmî, azadiya siyasî û wekhevî di qanûnan de bên parastin. 

Divê were diyarkirin ku ji bo pêkanîna van mafan kîjan qanûn divê bên guhertin, gavên pêwîst çi ne û kî dê pêkanîna wan kontrol bike.

Ev nabe ku Kurd danûstandinên xwe bi Hikûmeta heyî an jî bi partiyên di Meclîsê de rawestînin. Berevajî vê, divê van derfetan bi awayekî baş bi kar bînin. Lê armanca danûstandinan divê tenê wergirtina sozên siyasî nebe. Armanc ewe ku divê avakirina qanûnên ku hikûmetên îroyîn û yên paşerojê neçar bin rêzê li wan bigirin. 

Mijara girîng ev e: Mafên Kurdan divê ne bi dilxwaziya serokekî, lê bi qanûnên domdar bên parastin. Heke Meclîs bi lihevhatineke berfireh qanûnên ku mafên mirovan diparêzin derbas bike, û heke dadgeh dikarin pêkanîna wan kontrol bikin, dê mafên Kurdan bingeheke xurtir bibînin.

Guhertinên Rojhilata Navîn jî li ser vê pêvajoyê bandorê dikin. Siyaseta DYE’yê li Sûriyê, helwesta ewlehiyê ya Îsraîlê, bandora Îranê û rola Rûsyayê dê bandorê li biryarên Tirkiyeyê bikin. Her wiha, guhertinên siyasî yên li Amerîkayê dikarin pêşeroja siyaseta wê ya li herêmê biguherînin. Pêşketinên li Sûriyê dikarin derfetên nû biafirînin an jî aloziyên nû derxin holê.

Lê divê Kurd mafên xwe bi siyaseta hêzên derve ve girê nedin. Berjewendiyên dewletên mezin dikarin bi demê re biguherin. Ji ber vê yekê, mafên Kurdan divê di hundirê Tirkiyeyê de, bi qanûn û mafên destûrî bên misogerkirin.

Di vê çarçoveyê de, divê nûnerên Kurd ji niha ve hemû partiyan bikşînin nava pêvajoyê û derbarê mafên destûrî yên Kurdan de helwesteke zelal nîşan bidin.

Di encamê de, ji bo Kurdan girîngtirîn tişt ew e ku mafên wan bên misogerkirin, ne ku kî bibe serokomar. Erdoğan careke din were hilbijartin an jî Tirkiye bêyî Erdoğan berdewam bike, her du rewş jî derfet û metirsiyan bi xwe re tînin. Lê rêya domdar dikare ji niha ve were avakirin: danûstandinên bi Hikûmetê re, kişandina partî û sazîyên din ji bona pêvajoyê, guhertinên qanûnî di Meclîsê de, beşdariya gel û kontrola serbixwe divê bi hev re bên meşandin.

Bi vî awayî, mafên Kurdan dê ne girêdayî biryarên serokekî an hesabên hilbijartinê bimînin, lê bibin beşeke bingehîn a pergala demokratîk û qanûnî ya hemû alîyên Tirkiyeyê.

Osman İzol